Aksak, Türk musikisinde dokuz zamanlı, altı vuruşlu, sekizlik birimle yazılan bir küçük usuldür (DİA, “Aksak”, c. 2, s. 290). Kubbealtı Lugatı da aksağı “Türk müziğinde dokuz zamanlı, altı vuruşlu, donanımdan sonra 9/8 şeklinde yazılıp gösterilen bir küçük usûl” diye tanımlar. Aynı usulün 9/4 ile yazılanına Kubbealtı’da ağır aksak denir.
Mahmut Ragıp Gazimihal ise Musiki Sözlüğü‘nde kelimeyi tek bir usulün adı olarak değil, Batı ölçü terimleriyle, zamanları eşit olmayan bütün ölçülerin ortak adı olarak ele alır (“Aksak ölçüler”, s. 4-5). Kaynaklar arasındaki bu fark aşağıda ayrıca gösterilmiştir.
Usul olarak aksak
DİA maddesinin yazarı Cinuçen Tanrıkorur’a göre usule bu ad, çift zamanlı olmayışı ve 2 + 1 şeklinde bitişi dolayısıyla verilmiştir. Aksak daha çok aruzun hezec bahrinde yazılmış güftelerin bestelenmesinde kullanılmış; remel bahrinde ve hece vezniyle yazılmış bazı güfteler de bu usulle bestelenmiştir. Şarkı, türkü, oyun havası ve ilâhi gibi küçük formdaki eserlerde sık kullanılır (DİA, “Aksak”, c. 2, s. 290).
Gazimihal’e göre “aksak ölçüler”
Gazimihal maddeyi şöyle açar: zamanları eşit 2, 3 ve 4 vuruşlu ölçülerin yanında zamanları eşit olmayan ölçüler de vardır; bu “eşit zamansız” asimetrik ölçülere meslek dilinde aksaklar denilegelmiştir, “çünkü zamanlardan biri hafifçe uzayarak aksayıcı tartım husule getirir.” Ona göre aksak ölçü, “ikişerli ve üçerli zamanların birleşiminden ibarettir” (s. 4).
Gazimihal’in tarihî değerlendirmesi şöyledir (s. 4): – “Eşit surette üçerli” zaman bölüntülerini Doğu yüzyıllar boyu tanımamış, Doğu’nun aksakları da asırlarca Avrupa’nın meçhulü kalmıştır. – Türk musikisinin sanat ve halk kısımları aksaklar bakımından “gayet karmalıdır”. – Eski İmparatorluğun sınırları dışında aksak tartımlar Doğu’da da bilinmez; İran ve Kafkasya topraklarında “hemen hemen izi yoktur”. İç Asya’da yer yer örnekleri bulunabildiği söylenir. – Gazimihal, son uluslararası musiki kongrelerinden birinde eşit zamansız ölçülere her dilde Türkçe olarak “aksak” denilmesine karar verildiğini yazar. Teyit bekliyor: kongrenin adı, yeri ve yılı; Gazimihal belirtmiyor.
Kantemiroğlu’ndan alıntı
Gazimihal bu konuda Kantemiroğlu’nun Türkçe musiki kitabından birkaç satır aktarır (s. 4). Alıntının bir bölümü sayfa görüntüsündeki biçimiyle şöyledir:
“Yunan taifesi musıkiyi huruf altında zapteylemiştir. Lâkin usûl ve veznini bilmedikleri sebebiyle anlarda musıki kör ve topaldır.” (Gazimihal, s. 4)
Aynı alıntıya göre Kantemiroğlu, “Efrenç ve Rus taifesi”nin musikiyi harfle okuduğunu, ama “sofyan” ve “semaî” usullerinden başka usul görmedikleri için başka usullerle bestelenen peşrev ve besteleri usulüyle okuyamadıklarını söyler. Teyit bekliyor: alıntının Kantemiroğlu’nun neşrindeki yeri; Gazimihal kitabın adını ve sayfasını vermiyor, metin neşirle karşılaştırılmadı.
Tartım şemaları
Gazimihal “yurt raksında yeri olan en sade aksakları” rakamlarla şöyle gösterir (s. 4-5):
| Ölçü | Gazimihal’e göre vuruş | Tertipler |
|---|---|---|
| 5:8 veya 5:4 | 2 vuruş (biri ikişerli, biri üçerli) | 2 + 3 · 3 + 2 |
| 7:8 veya 7:4 | 3 vuruş (ikisi ikişerli, biri üçerli) | 2 + 2 + 3 · 3 + 2 + 2 · 2 + 3 + 2 |
| 9:8 veya 9:4 | 4 vuruş (üçü ikişerli, biri üçerli) | 2 + 2 + 2 + 3 · 3 + 2 + 2 + 2 · 2 + 3 + 2 + 2 · 2 + 2 + 3 + 2 |
| 10:8 veya 10:4 | 4 vuruş (ikisi ikişerli, ikisi üçerli) | 3 + 2 + 2 + 3 · 2 + 3 + 3 + 2; ayrıca 3 + 3 + 2 + 2 · 2 + 2 + 3 + 3 |
Gazimihal 10’luk ölçüyü “iki tane 5:8’in bileşimi” sayar. 3 + 3 + 2 + 2 ve 2 + 2 + 3 + 3 tertiplerini tanıtan cümle taranmış sayfada kısmen okunabiliyor; “İki tane 5’liğin bileşimi” sözü ve cümlenin sonundaki “… de kullanılabilir” kısmı seçiliyor, aradaki kelimeler okunmuyor. Şemalar okunur durumdadır (s. 5).
Gazimihal’e göre her aksak tartımın bir bulucusu ve o tartımın içinde yer aldığı ilk birkaç havası olmuştur; bulan unutulmuş, ilk ezgiler kaybolmuş, “fakat orijinal tartım bir tavır kalıbı halinde diri kalmıştır: Türk aksağı, Curcuna. v. s. gibi.” Aksak ölçülü havalara Avrupa folklorunda nadiren rastlanır; Gazimihal örnek olarak 5:8’lik İspanyol halk dansı Zorziko‘yu verir. Daha bileşik devirlerin Türk sanat musikisinde, özellikle İstanbul’da zamanla artıp işlendiğini yazar (s. 5).
Tanımlar arasındaki fark
- Kapsam. DİA ve Kubbealtı’da aksak belirli bir usulün adıdır: dokuz zamanlı, 9/8. Gazimihal’de ise aksak ölçüler 5, 7, 9 ve 10 zamanlı bütün eşit zamansız ölçüleri kapsayan bir üst kavramdır (s. 4-5). DİA’da 9 zamanlı usulün yanında ağır aksak, yürük aksak, raks aksağı ve Türk aksağı ayrı maddeler olarak yer alır.
- Vuruş sayısı. DİA ve Kubbealtı dokuz zamanlı aksağı “altı vuruşlu” sayar. Gazimihal 9:8’lik aksak ölçüde “dört vuruş” sayar ve bunları ikişerli ve üçerli zaman gruplarıyla gösterir (s. 5). İki sayım farklı birimlere dayanıyor olabilir: usul vuruşları ve ölçünün zaman grupları. Kaynaklar bu farkı kendileri açıklamaz. Teyit bekliyor: iki sayımın ilişkisi bir usul kaynağıyla (ör. Ezgi, Türk Musikisi, II, 38-42; Arel, Türk Musikisi Nazariyatı Dersleri, s. 38) karşılaştırılmadı.
- Adın kaynağı. DİA adı usulün çift zamanlı olmayışına ve 2 + 1 bitişine bağlar; Gazimihal “zamanlardan birinin hafifçe uzayarak” aksayıcı bir tartım doğurmasına bağlar (s. 4).
Doğrulama notları
- Teyit bekliyor: Kantemiroğlu alıntısının asıl metindeki yeri. Alıntı Gazimihal’in aktarımından alındı (s. 4); Kantemiroğlu’nun eserinin neşriyle karşılaştırılmadı. DİA’da eserin iki neşir kaydı var: “Kantemiroğlu” kısaltmasında Kitāb-ı ʿİlmü’l-Mūsikī ʿalā Vechi’l-Ḥurūfat, nşr. Yalçın Tura, İstanbul 1976; “Peşrev” maddesinin bibliyografyasında Kitâbu İlmi’l-mûsikî alâ vechi’l-hurûfât, nşr. Yalçın Tura, İstanbul 2001. İkisine de bakılmadı.
- Teyit bekliyor: “altı vuruş” (DİA, Kubbealtı) ile “dört vuruş” (Gazimihal) sayımlarının ilişkisi. DİA bibliyografyasındaki usul kaynakları okunmadı.
- DİA maddesindeki usul şeması bir görsel olduğundan web metninden okunamadı; vuruş dizilişi bu maddeye alınmadı.
- Gazimihal s. 5’in sol sütununun bir bölümü taramada bozuk: 10’luk ölçünün ikinci tertip çiftini tanıtan cümle kısmen okunuyor (“İki tane 5’liğin bileşimi” … “de kullanılabilir”), “Daha nice aksak tertipleri…” diye başlayan paragrafın ilk satırları okunmuyor. Bu satırlardan bilgi alınmadı.
Kaynaklar
- Cinuçen Tanrıkorur, “Aksak”, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 2, İstanbul 1989, s. 290, https://islamansiklopedisi.org.tr/aksak
- aksak · mus. Türk müziğinde dokuz zamanlı, altı vuruşlu, donanımdan sonra 9/8 şeklinde yazılıp gösterilen bir küçük usûl. — Kubbealtı Lugatı
- ağır aksak · Mûsikîmizde dokuz zamanlı, altı vuruşlu, donanımdan sonra 9/4 şeklinde yazılıp gösterilen bir küçük usûl. — Kubbealtı Lugatı
- Mahmut R. Gazimihal, Musiki Sözlüğü, İstanbul: Millî Eğitim Basımevi, 1961, s. 4-5 (“Aksak ölçüler” maddesi).
© 2026 Musiki Lugatı. Bu madde Musiki Lugatı’na aittir ve 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu ile korunur. Kaynak ve bağlantı gösterilmeden kısmen ya da tamamen yayımlanamaz, çoğaltılamaz. Alıntı için: Aksak — Musiki Lugatı.